A peth arall da am e-lyfrau...

Un o brif fanteision e-lyfrau yw y bydd y llyfr ar gael i’w lawrlwytho ar y we ymhell ar ôl iddo ddiflannu o shilffoedd y siopau llyfrau. Anaml iawn erbyn hyn ydw i’n gweld copi o Igam Ogam neu Yr Argraff Gyntaf mewn siopau sy’n gwerthu llyfrau printiedig Cymraeg, ond fe fydd yr e-lyfrau ar y rhith-shilff ‘am byth’.

Mae cael ei uwchlwytho i siop Kindle wedi rhoi bywyd newydd i’r Argraff Gyntaf. Dros y dyddiau diwethaf rydw i wedi derbyn negeseuon gan bobol ar Twitter yn dweud eu bod nhw wedi ei lawrlwytho a’i ddarllen. Mae’n annhebygol iawn y bydden nhw wedi gweld a phrynu copi mewn siop lyfrau erbyn hyn.

Catrinbeard: Argymhelliad yr wythnos: Yr Argraff Gyntaf @ifanmj Dechre araf, ond wedyn CYFFRO! DIHIROD! BOMS! a darlun difyr o Gaerdydd dech G20 #darllen

Catrinbeard: Gyda llaw mae nofel @ifanmj ar Cindl - os oes gennoch chi un, prynwch o leiaf un llyfr Cymraeg, er mwyn cael rhagor #darllen #21ainganrif

Garethe66: @ifanmj newydd gorffen yr argraff gyntaf ar y kindle, gret wedi joio, da iawn.

Cyn i chi feddwl mai hysbyseb tila arall i lyfrau ar Kindle yw’r cofnod yma, rydw i wedi sylweddoli dros yr wythnosau diwethaf ar un peth sydd ddim cystal ynglŷn ag e-lyfrau. Dwn i ddim a oes unrhyw un arall wedi sylweddoli, ond mae yna yna nifer sylweddol uwch o gamgymeriadau mewn e-lyfrau na mewn llyfrau print. Mae hyn yn wir am y llyfrau Cymraeg a Saesneg yr ydw i wedi eu lawrlwytho. Mae’r copi digidol o A Game of Thrones yr ydw i’n ei ddarllen ar hyn o bryd yn llawn gwallau, er ei fod ar frig siart siop Kindle Amazon.

Beth sy’n gyfrifol am hyn? Ydi’r e-lyfr wedi etiffedu yr agwedd fwy ffwrdd â hi at gywirdeb ar y we, yn hytrach na phrwffio diwyd byd print? Testun blogiad arall, efallai...

Jiw, Jiw!

Diolch i bawb a ymatebodd i fy mlogiad diweddaraf, A oes pwynt dadlau am grefydd? Roedd Dylan, Hogyn o Rachub ac Alwyn ap Huw wedi codi ambell i bwynt da iawn sy’n haeddu ymateb llawn. Mae Dylan hefyd wedi ymateb i’r blog gwreiddiol ar ei flog Anffyddiaeth. Diolch iddo am beidio rhwygo fy nadl i ddarnau â’r un sêl ag y mae’n ymosod ar ei elynion crefyddol!

Cyn dechrau, mae angen cyfaddef fod teitl y blogiad, ‘a oes pwynt dadlau am grefydd’, yn nonsens. Mae crefydd wedi dylanwadu ar ein diwylliant, ein hiaith, ein hymddygiad, a phopeth arall. Mae bron yn amhosib trafod unrhyw beth heb drafod crefydd. Ond mae’n deitl dramatig wrth gwrs ac felly yn amhosib i hac fel fi wrthsefyll. Ond fe fyddai ‘A oes pwynt dadlau ynglŷn â bodolaeth Duw?’ wedi bod yn deitl gwell.

Un o brif bwyntiau Dylan ac Alwyn ap Huw oedd bod pobol yn teimlo’n gryf am sawl pwnc, a’u bod nhw'r un mor stwbwrn ag ydi’r Cristion a’r Anffyddiwr ynghylch bodolaeth Duw. Dywed Alwyn ap Huw:

Onid ellir gwneud yr un pwynt am unrhyw bwnc dadleuol arall megis gwleidyddiaeth neu chwaraeon? Rwy'n credu mewn annibyniaeth i Gymru, byddai dadleuon gwych gan gant a mil o unoliaethwyr ddim yn peri imi newid fy marn.

Rydw i’n deall y ddadl ond dydw i ddim yn ei derbyn hi chwaith. Fel y dywedodd Harold Wilson, mae wythnos yn amser hir mewn gwleidyddiaeth. Mae’r tirwedd gwleidyddol yn newid o hyd, ac mae pobol sy’n dilyn gwleidyddiaeth yn altro eu barn yn gyson gan ymateb i’r datblygiadau diweddaraf. Efallai na fyddai ‘dadleuon gwych’ yn peri i Alwyn ap Huw newid ei farn, ond fe allai newid ei farn pe bai’r amgylchiadau yn newid, a pe bai hynny’n digwydd fe allai ailfeddwl ei farn ar y dadleuon rheini nad oedd yn apelio ato ynghynt.

Er engraifft, mae’r Blaid Lafur yng Nghymru yn weddol wrthwynebus i ddadleuon Plaid Cymru i ragor o ddatganoli ar hyn o bryd. Ond pe bai yr Alban yn gadael y Deyrnas Unedig fe allai eu barn nhw ynglŷn â dadleuon Plaid Cymru newid. Felly ni fyddai dadleuon Plaid Cymru wedi bod yn ofer.

Mewn chwaraeon mae gallu cystadleuwyr yn cael ei brofi mewn modd gweddol wrthrychol, ond hyd yn oed pe bai tîm pêl droed Dinas Manceinion yn ennill pob cynghrair, cwpan a phencampwriaeth sydd ar gael byddai cefnogwyr United dal ddim yn cael eu hargyhoeddi mae City yw'r tîm gorau sy'n bod.

Mae chwaraeon yn ryw fath o grefydd felly mae’n berffaith bosib fod hyn yn wir! Ond mae’r profi fy mhwynt mewn ffordd. Fe fyddai yn amhosib darbwyllo un o gefnogwyr mwyaf brwdfrydig Lerpwl fod Man United yn well clwb. A does neb, hyd y gwyddwn i, yn afradu eu hamser yn ceisio gwneud hynny, chwaith. Pam nad yw’r un peth yn wir am grefydd?

Y canlynol gan Dylan ar ei flog ef:

Rwy'n amau hefyd bod yna lawer sydd wedi meddwl ychydig am y mater ond sy'n galw'u hunain yn agnosticiaid. Dyna'r label a ddewisais innau am ychydig o flynyddoedd hefyd, nes i mi sylweddoli mai'r cyfan yw agnosticiaid yw anffyddwyr sydd, am ba bynnag reswm, yn amharod i dderbyn a chofleidio'r label honno. Rwy'n bwriadu trafod hyn yn fanylach yn fuan. Digon yw dweud am y tro nad wyf yn credu ei bod yn or-uchelgeisiol ceisio denu agnosticiaid oddi ar y ffens. Nid oes angen newid eu meddyliau'n sylweddol, gan ein bod eisoes yn rhannu'r un farn i raddau helaeth: "nid oes tystiolaeth bod unrhyw dduw'n bodoli".

Rydw i’n mynd i agor can o fwydod arall fan hyn ond rydw i’n parhau i arddel ryw fath o agnosticiaeth. Rydw i’n deall y dadleuon am y pot te yn y gofod, a Siôn Corn a’r tylwyth teg, ond dydw i ddim yn meddwl eu bod nhw’n dal dŵr yn achos bodolaeth duw. Dydw i ddim yn cyfeirio at unrhyw dduw penodol fan hyn - dyw diffyg tystiolaeth i’r gwrthwyneb ddim yn ddadl gall dros eistedd ar y ffens yn achos Allah neu’r Duw Cristnogol. Ond rydyn ni’n gwybod cyn lleied am y bydysawd a sut y daeth i fod, mae gwrthod yn llwyr y posibilrwydd y gallai cread y bydysawd fod yn weithred fwriadol yn ymddangos braidd yn fyrbwyll i fi. Does yna ddim unrhyw fath o gytundeb ymysg gwyddonwyr ynglŷn â beth ddaeth cyn yr ‘Ergyd Fawr’. Iawn, mae bodolaeth duw yn un posibilrwydd hynod o annhebygol, ond beth bynnag yw’r esboniad terfynol am fodolaeth y bydysawd (os ddaw ateb byth) mae’n siŵr y bydd yn un hynod o annhebygol hefyd. Mae’r ddynoliaeth yn rhy anwybodus i ddiystyru unrhyw beth ar hyn o bryd. Dyw hynny ddim yn golygu ei fod yn haeddu unrhyw ystyriaeth arbennig cyn bod theorïau mwy tebygol wedi eu harchwilio’n llawn, wrth gwrs.

Mae yna garfan arall o bobl sydd gennyf mewn golwg hefyd. Mae'r rhain eisoes yn galw'u hunain yn anffyddwyr, ond maent yn amharod i feirniadu crefydd yn ormodol. Gall hyn fod oherwydd nerfusrwydd ynghylch ypsétio pobl neu am eu bod wedi llyncu rheol anysgrifenedig ein cymdeithas na ddylid dweud pethau angharedig am ffydd grefyddol. Mae crefydd yn cael ei roi ar bedestal arbennig, uwch ben pob safbwynt neu ideoleg arall sy'n fair game ar gyfer beirniadaeth. Rwy'n hapus i ail-adrodd y pwynt yma hyd syrffed os oes angen: mae angen dinistrio'r pedestal yma a'r swigen y mae crefydd yn byw ynddi. Un o amcanion y blog yw atgoffa'r anffyddwyr tawel hyn nad yw crefydd yn sanctaidd (ha!) a bod angen ei herio.

Rydw i’n cytuno fod angen bod yn fwy parod i herio crefydd a’i fod yn tueddu i gael ei roi ar bedestal. Serch hynny rydw i’n tueddu i fod yn amharod i farnu ‘crefydd’, am nad ydw i’n credu mai crefydd yw gwraidd y broblem yn aml iawn. Rydw i’n tueddu i fod o’r farn mai ryw beg i bobol hongian eu rhagfarnau a’u credoau personol yw crefydd. Un peth sy’n fy nharo i yn gyson yw nad oes yna ryw lawer o gysylltiad rhwng cynnwys llyfrau sanctaidd y crefyddau yma ac ymddygiad y bobol sy’n honni eu dilyn nhw. Mae’r Beibl yn cynnwys pethau'r un mor farbaraidd â’r Koran, ond mae ein cymdeithas Gristnogol ni yn llawer mwy gwaraidd na chymdeithas sydd dan reolaeth y Taliban yn Afghanistan, er enghraifft. Y gwahaniaeth yw bod ein cymdeithas ni yn un datblygedig tra bod cymdeithas y Taliban yn un canoloesol. Mae’r ddwy gymdeithas yn dewis a dethol ambell ran o’u hysgrythurau sy’n gweddu i’r modd y maen nhw eisiau byw eu bywydau, ac yn anwybyddu talpiau helaeth o’r gweddill. Rydw i’n cytuno fod gan grefydd y gallu i fwyhau ffaeleddau pobol (a'u rhinweddau) - ond pan mae pobol yn camfihafio yn enw crefydd rydw i’n tueddu i feio’r bobol, nid yr esgus dros wneud hynny.

A oes pwynt dadlau am grefydd?

Tair crefydd yn cytstadlu am le

Am bron i flwyddyn mae Blog Anffyddiaeth wedi bod yn gwneud gwaith da iawn wrth drafod amryw o ddadleuon sy’n cael eu gwyntyllu gan bobol grefyddol ac Anffyddwyr (gydag ymatebion o dro o dro gan flogwyr Cristnogol, gan gynnwys Rhys Llwyd a Hen Rech Flin). Rydw i’n edmygu'r awdur am lynu yn ddiwyd at y pwnc dan sylw cyhyd, yn hytrach nag efelychu'r blog yma a sglefrio fel gyrrwr meddw o un testun i’r llall. Ymddiheuriadau i Dylan felly am dresbasu ar ei diriogaeth, ond rydw i wedi bod yn ystyried yn ddiweddar:  A oes pwynt dadlau am grefydd o gwbl?™

I roi fy myfyrdodau yn eu cyd-destun rydw i wedi bod yn Gristion pybyr a hefyd yn Anffyddiwr rhonc am gyfnodau yn ystod fy mywyd. Yn fwy diweddar rydw i’n tueddu i arnofio rhwng y ddau begwn, yn nhir neb (ebargofiant, neu limbo, fyddai’r Catholigion yn ei alw). Dydw i ddim yn berchen ar unrhyw dystiolaeth sy’n profi nad yw Duw yn bodoli, ond dydw i ddim yn berchen ar unrhyw dystiolaeth i’r gwrthwyneb chwaith. A dweud y gwir wrth i fi fynd yn hŷn rydw i wedi mynd yn llawer llai sicr o bob dim. Rydw i’n cwestiynu daliadau cryf oedd yn ymddangos i mi ar un cyfnod yn hollol amlwg a chyfiawn. Rydw i wedi sylweddoli fy mod i’n anwybodus, ac yn anwybodus ar raddfa llawer mwy nag oeddwn i wedi ei ddirnad o'r blaen. Dyna efallai pam fy mod i’n cael fy atynnu at newyddiaduraeth ac academia, sy’n gweddu i fy natur chwilfrydig a di-glem.

Beth bynnag, yn ôl i’r pwnc dan sylw: A oes pwynt dadlau am grefydd o gwbl? Rydw i’n siarad o brofiad fan hyn, fel un sydd wedi dadlau o’r naill ochr a hefyd wedi byw ar y ffin niwlog rhwng crefydd ac anffyddiaeth. Yn fy mhrofiad i mae yna un gwahaniaeth sylfaenol rhwng pobol grefyddol a phobol sydd ddim yn grefyddol - a ydyn nhw’n credu mewn Duw ai peidio? Mae hynny i weld yn eithaf amlwg, ond mae’n mynd yn groes i’r gred fod ryw fath o ddadl rhwng Cristnogion ac Anffyddwyr, a’i bod hi’n bosib ennill y ddadl honno. Anwybyddwch y Beibl am y tro. Taflwch eich copi clawr caled o lyfr diweddaraf Richard Dawkins i’r bin agosaf. A ydi’r unigolyn dan sylw yn credu mewn Duw ai peidio? Mae yna bobol glyfar iawn ar y ddwy ochor. Mae’r gred i weld yn seiliedig ar reddf mwy na dim arall.

Beth bynnag yr ateb, dyw unrhyw ddadleuon o blaid neu yn erbyn sy’n seiliedig ar dystiolaeth yn gwneud taten o wahaniaeth. Fe fydd y Cristion a’r Anffyddiwr o dro i dro yn ceisio darbwyllo'r llall ei fod yn gwbl anghywir, er mwyn ei ddifyrrwch ei hun, neu am ei fod yn teimlo y gallai wneud y byd yn lle gwell. Ond does dim pwynt dadlau am nad yw’r llall yn gwrando. Pan oeddwn i’n Gristion roeddwn i’n gwbwl fyddar i ddadleuon yr Anffyddiwr. Pan roeddwn i’n Anffyddiwr doedd gen i ddim diddordeb yn nadleuon y Cristnogion, dim ond dangos eu bod nhw’n anghywir.

Rydw i’n cofio ychydig flynyddoedd yn ôl treulio sawl awr yn dadlau gyda chyfaill i mi oedd yn Gristion. Roedd yn ddigon o hwyl i ddechrau ond cyn bo hir fe aeth hi’n rhwystredig. Doedd yna ddim cyfaddawd i’w gael. Ymhen awr neu ddwy sylwais i nad oedd y Cristion hyd yn oed yn ystyried fy nadleuon i; ac i’r gwrthwyneb. Pan oeddwn i’n siarad roedd yn paratoi ei ymateb, fel ryw filwyr yn arfogi ei syniadau yn ei feddwl. A pan oedd y cyfaill yn siarad roeddwn i’n gwneud yn union yr un peth. Y rheswm am hynny oedd ein bod ni’n ymosod ar ddadleuon ein gilydd ond yn gwneud dim byd i fynd at galon y mater; y mater a oedd yn rhoi’r sicrwydd i ni anwybyddu ein dadleuon ein gilydd yn y lle cyntaf; roedd o’n credu mewn Duw, doeddwn i ddim. Doedd yna ddim byd allen i'w wneud i newid ei farn o, a doedd yna ddim byd allai o ei wneud i fy argyhoeddi i newid fy marn i.

Amwn i mai’r ddadl yn erbyn yr uchod yw bod anffyddiaeth ar gynnydd a chred yn Nuw ar drai. Mae’n amlwg fod dadleuon sy’n siglo pobol i’r naill ffordd neu’r llall. Ond ai dyna yw’r gwirionedd? A yw’r mwyafrif bellach yn penderfynu peidio mynd i gapel am eu bod nhw wedi astudio’r dystiolaeth yn fanwl a phenderfynu nad oes Duw? Ynteu ydi cymdeithas yn tueddu i dyrru i’r un cyfeiriad, a phobol yn gwneud fel ei gilydd? Wrth ddarllen am y diwygiadau yng Nghymru un o’r prif bethau sy’n taro rhywun yw pa mor entertaining oedd y cwbl. Ond yn oes yr iPad a’r Freeview does dim angen pregethwr yn mynd i hwyl yn yr awyr agored i ddiddanu’r mwyafrif. Mae’r mwyafrif llethol sydd ddim yn credu yn gryf y naill ffordd neu’r llall eisiau a) set syml o ddamcaniaethau sy’n esbonio’r byd o’u hamgylch, ac b) rhywbeth i lenwi’r amser. Pe bai'r Unol Daleithiau wedi buddsoddi’r biliynau a wariwyd yn Afghanistan ac Irac ar godi safonau byw yn y gwledydd rheini, fe fyddai Mwslimiaeth eithafol wedi edwino yn llawer cynt, dybiwn i. Mae materoliaeth yn bwyta crefydd i frecwast.

Yn y pen draw mae gennych chi eich Cristnogion (neu Fwslimiaid, Iddewon ayyb) rhonc, a’r Anffyddwyr rhonc, ac yna’r mwyafrif yn y canol sydd ddim yn teimlo’n arbennig o gryf y naill ffordd. Fe allai Duw fod yn bodoli, fe allai ddim. *codi ysgwyddau* Pryd mae’r gyfres newydd o Sherlock ymlaen? Beth am fynd am beint?

Mae barn digon wishy-washy y mwyafrif yn mynd dan groen y Cristion a’r Anffyddiwr. Maen nhw’n dweud eu bod nhw’n credu yn Nuw a’r Nefoedd - wedi’r cwbl, mae Duw a’r Nefoedd yn bethau braf i gredu ynddyn nhw – ond ddim yn teimlo’n arbennig o gryf y naill ffordd neu’r llall. ‘Ond mae eich eneidiau yn y fantol!’ meddai’r Cristion. ‘Ond allech chi ddim gweld mai nonsens yw’r Duw a’r Nefoedd yma?!’ meddai’r Anffyddwyr. Mae’r mwyafrif yn codi gwar a ddim yn pryderu ryw lawer am y peth.

Mae hynny’n gadael y Cristion a’r Anffyddiwr rhonc. Efallai bod dweud eu bod nhw’n ddwy ochor i’r un geiniog yn mynd yn rhy bell. Ond beth sy’n eu huno yw eu bod nhw’n teimlo’n gryf am fater y mae’r mwyafrif yn gwbwl difater amdano. A beth bynnag y dadleuon, does dim gobaith y gwnânt nhw gytuno. Yr oll yw’r dadleuon yw pennau’r Hydra; dydi torri ambell un ohonyn nhw i ffwrdd ddim yn gwneud unrhyw ddrwg i’r gred graidd, sef bod Duw yn bodoli neu beidio. Y gred honno yw’r sail y mae’r person wedi adeiladu ei fywyd arno. Does neb yn gallu ei ddymchwel heblaw am y person ei hun.

Paradocs annibyniaeth i Gymru

Owain ar gefn ei geffyl

Fel yr ydw i wedi ei ddweud o’r blaen rydw i o blaid annibyniaeth i Gymru. Ond petai annibyniaeth yn cael ei gynnig ar blât i Gymru yfory dw i’n credu mai dim ond y cenedlaetholwr mwyaf eithafol fyddai yn derbyn. Mae balchder cenedlaethol yn un peth, ond gwir genedlaetholdeb ydi bod eisiau’r gorau i dy gydwladwr. A dyw Cymru, ar hyn o bryd, ddim yn barod ar gyfer annibyniaeth.

Ond parod neu beidio, mae’n bosib y bydd Cymru yn wynebu’r dewis tyngedfennol hwnnw o fewn y degawdau nesaf. Os yw’r Alban yn pleidleisio o blaid annibyniaeth bydd rhaid i ni benderfynu beth fydd ein perthynas tymor hir ni â Lloegr o hynny ymlaen - ploryn di-nod ar ben-ôl gwlad llawer mwy, neu geisio sefyll ar ein traed ein hunain. Dyna pam mae’n bwysig i’r rheini sy’n crefu am annibyniaeth roi’r gorau i freuddwydio am ryw Dír na nÓg a dechrau ystyried y realiti - fel y mae hanes yr Iddewon yn ei ddangos, dyw Gwlad yr Addewid ddim yn fêl a llaeth i gyd.

Mae Cymru yn wlad wahanol iawn i Loegr.  Mae’n fynyddig ar y cyfan tra bod Lloegr yn fflat. Mae’r tywydd yn wahanol iawn. Mae gennym ni ein diwylliant a’n hiaith unigryw ein hunain.

Ond beth fydd wir yn gwthio Cymru tuag at annibyniaeth yw ein bod ni mor wahanol yn wleidyddol. Mae Lloegr, ar y cyfan, yn pleidleisio o blaid y Ceidwadwyr tra ein bod ni, ar y cyfan, yn pleidleisio o blaid Llafur. Fel yn yr Alban, yr arswyd o orfod byw dan reolaeth llywodraeth Geidwadol barhaol fydd yn dylanwadu ar benderfyniad y rhan fwyaf o bobol i bleidleisio o blaid annibyniaeth ai peidio.

(Nid fod y Ceidwadwyr a’r Blaid Lafur fodern mor wahanol â hynny, wrth gwrs. Ond yn yr Alban ac yn y Cymoedd mae’r Ceidwadwyr fel gwenwyn.)

Y broblem yw bod Cymru yn cefnogi’r Blaid Lafur oherwydd ein bod ni mor ddibynnol ar Loegr. Mae canran sylweddol o swyddi Cymru yn y sector gyhoeddus, canran a fyddai yn gwbl anghynaladwy pe bai’r wlad yn annibynnol. Fel yr ydw i wedi ei awgrymu o’r blaen mae angen llacio’r ddibyniaeth yma ar y sector gyhoeddus a chreu mwy o swyddi yn y sector breifat os ydyn ni am sefyll ar ein traed ein hunain.

Yr eironi yw, os yw Cymru am fod yn annibynnol rhaid iddi fod yn debycach i Loegr. Ac er mwyn i hynny ddigwydd rhaid ethol plaid sydd eisiau llacio dibyniaeth y wlad ar y sector gyhoeddus, a gwario’r arian ar hybu’r sector breifat. Hynny yw, byddai yn rhaid ethol y Ceidwadwyr, neu o leiaf ryw fath o fersiwn Cymreig o’r blaid honno. Ond pe bai Cymru yn gwneud hynny fe fyddai’r hollt gwleidyddol rhyngddi hi ni a Lloegr hefyd yn diflannu, a’r brif ddadl o blaid annibyniaeth gydag o.

Dyna’r paradocs. Beth yw’r datrysiad?

Datganoli i'r eithaf

Mae un o’r gwledydd Celtaidd wedi hawlio ei lle ar dudalennau blaen y papurau Llundeinig o’r diwedd - ond dim ond am iddi fygwth gadael y Deyrnas Unedig. Wyddwn i ddim a dweud y gwir pa mor bwysig yw pwnc annibyniaeth yr Alban i’r dyn ar y stryd yn Nhwmpyn Glori. Prin y byddai y rhan fwyaf o drigolion Lloegr, na Chymru, yn sylwi pe bai'r Alban yn codi pac a mynd. Ond mae’n sicr yn bwysig i bobol yr Alban ac o ddiddordeb mawr i’r anoracs gwleidyddol. Ac os yw’n digwydd, fe fyddai ganddo effeithiau pellgyrhaeddol ar Gymru a Gogledd Iwerddon hefyd, fel y dywedodd ein Prif Weinidog, Carwyn Jones, heddiw:

Os yw yr Alban yn gadael fe fyddai angen cyfarfod i ystyried natur y Deyrnas Unedig, gan mai Lloegr, Cymru a Gogledd Iwerddon yn unig fyddai yn aelodau. Mae’n amhosib tynnu'r Alban allan a disgwyl i’r Deyrnas Unedig barhau fel o’r blaen. Fe fyddai gennych chi, er enghraifft, Senedd yn Llundain sy’n cynnwys tua 550 o Aelod Seneddol, a 510 o’r rheini yn dod o Loegr.

Wyddwn i ddim pwy fydd yn ddigon dewr i sibrwd yng nghlust Carwyn fod ASau Lloegr eisoes yn mwynhau mwyafrif anferth yn San Steffan. Os yw’r newidiadau arfaethedig i ffiniau etholaethau yn mynd rhagddynt bydd gan Loegr 500 AS a’r gwledydd Celtaidd 96 AS rhyngddyn nhw, a hynny cyn i’r Alban ei heglu hi.

Ateb Carwyn Jones yw ail-greu Tŷ’r Arglwyddi ar ffurf Senedd yr Unol Daleithiau, sy’n rhoi’r un faint o gynrychiolaeth i bob talaith beth bynnag eu maint. Mae’n awgrymu siambr gyda thraean o seddi ar gyfer Cymru, traean ar gyfer Lloegr a thraean ar gyfer Gogledd Iwerddon. O ystyried fod gan Gymru boblogaeth o 3m a Lloegr boblogaeth o 51m rhaid dweud fod hawlio traen o’r gacen braidd yn farus, ac yn annhebygol iawn o ddigwydd!

Beth sy’n fwy tebygol yn fy nhyb i ydi ryw fath o Devo-max i Gymru, fel sy’n cael ei gynnig yn yr Alban fel dewis amgen i annibyniaeth. Fydda ddim angen yr un AS yn San Steffan wedyn - dim ond un Ysgrifennydd etholedig, o bosib, i gynrychioli barn Cymru yn Llywodraeth Ganolog y DU. Fel yr ydw i wedi ei ddweud o’r blaen rydw i’n credu y dylai Cymru, yn ddelfrydol, fod yn annibynnol, ond dyw Cymru ddim yn barod ar gyfer annibyniaeth ar hyn o bryd. Mae gan yr Alban eu holew a’u whisgi i’w cynnal nhw drwy gyfnodau economaidd caled. Dydyn ni ddim yn cyfrannu llawer o ddim i goffrau’r Trysorlys ac yn rhy ddibynnol o lawer ar y sector gyhoeddus.

A dweud y gwir dw i’n meddwl efallai y dylai Alex Salmond gynnig refferendwm ar Devo-max i bobol yr Alban hefyd, cyn annibyniaeth. Mae’r polau piniwn yn dangos ei fod yn ddewis poblogaidd iawn yn y wlad, yn llawer mwy poblogaidd nag annibyniaeth – a hynny er ei fod yn trosglwyddo 95% o’r grymoedd o San Steffan i’r Alban. Y cyfan yw Devo-Max ydi annibyniaeth ond â safety blanket cael aros yn rhan o’r Deyrnas Unedig. Mae gan Simon Jenkins erthygl dda yn y Guardian ar y pwnc yma heddiw. Ynddo mae’n dadlau y byddai Devo-Max yn ateb gofynion pobol y wlad am hunanreolaeth ac yn atal annibyniaeth. Dw i ddim yn siŵr am hynny. Fel yr ydyn ni wedi gweld pan mae pobol yn cael blas ar hunanreolaeth maen nhw’n tueddu i ofyn am ragor deg mlynedd yn ddiweddarach.

Os yw’r Alban yn cael 95% o’r grym gan San Steffan, mater bach wedyn fyddai darbwyllo pobol y dylid gofyn am y 5% ychwanegol. Efallai y dylai Alex Salmond gymryd Devo-max nawr, tra ei fod yn cael ei gynnig ar blat iddo, gan wybod y byddai refferendwm ar annibyniaeth lawn yn anochel yn y pen draw ac yn llawer mwy tebygol o lwyddo.

Mae yna ambell i bwynt da arall yn erthygl Simon Jenkins sy’n amlygu rhai o fy mhryderon i am ddibyniaeth Cymru ar arian cyhoeddus, heb y gallu i godi ein trethi ein hunain:

If the Scots want this, and polls suggest they do, what does it matter that it would "cost them billions", as the British media constantly crows? Denmark survives. Norway survives. Meanwhile the Scots, Welsh and Ulster economies are more akin to that of Greece, with spending decisions detached from taxing ones to the point of irresponsible dependency.

Welsh nationalists want independence, yet they also want more subsidy and disproportionately high representation at Westminter.

Fel traean o’r seddi yn Nhŷ’r Arglwyddi, felly? Hmmm...

Mewn undod y mae nerth?

Wrth bori dros ystadegau’r blog y dydd o’r blaen sylwais fy mod i wedi derbyn llond llaw o ‘hits’ gan flog o’r pen arall i Fôr Iwerddon – Blog Dialann Scott. Roedd y blog yn fy nghrybwyll i, felly dyma fi’n holi fy nghyfeillion yng Nghanolfan Bedwyr am gyfieithiad. Mae’r blog yn ymateb i’r cofnod Faint Sy’n Darllen? Dros flwyddyn yn ôl:

Rydw i weithiau yn darllen blog Ifan Morgan Jones, ac wedi sylwi ar erthygl ddiddorol sydd wedi fy ysbrydoli. Os ydych chi’n blogio yn yr iaith Gwyddeleg; faint o ddarllenwyr sydd gyda chi? Ar dudalennau cartref Blogger a Wordpress mae modd gweld nifer y darllenwyr bob dydd, wythnos, a mis ac ers sefydlu’r blog.

Yn ystod y mis yma mae’n debyg fy mod i wedi denu tua phum chant o ddarllenwyr. Dw i’n meddwl fod hynny’n eithaf da, o ystyried nad ydw i’n ysgrifennu yn gyson. Pe bawn i’n ysgrifennu yn fwy cyson, mae yna siawns (bach) y byddwn i’n denu rhagor, ond fe fyddai yn codi’r cwestiwn: pa mor adnabyddus yw blogio erbyn hyn?

Fe ofynnais i’r cwestiwn o flaen y cyhoedd yn y Symposiwm Blogio Gwyddeleg eleni, a’r ymateb oedd fod llawer iawn yn darllen ond nad yw hi o bwys am y niferoedd sy’n darllen os yw’r cynnwys yn foddhaol. Dyna nod blogio, yn enwedig blogio mewn iaith leiafrifol; mae’n bwysig fod deunydd o safon ar gael i siaradwyr yr iaith Wyddeleg (ym mhob cwr o’r byd).

Digwydd bod roeddwn i wedi bod yn meddwl am yr ieithoedd Celtaidd eraill yn ddiweddar gan fy mod i ar hyn o bryd yn darllen llyfr am ysgolion elusennol yng Nghymru, yr Alban ac Iwerddon yn yr 18fed a’r 19eg ganrif. Yn ôl awdur y llyfr hwnnw cafodd yr ysgolion eu sefydlu gan Gristnogion efengylaidd â’r nod o ddysgu’r Cymry Cymraeg sut i ddarllen y Beibl. Gwnaethpwyd hyn yn Gymraeg oherwydd ei fod yn gynt dysgu pobol oedd yn siarad Cymraeg i ddarllen yn eu mamiaith na cheisio eu dysgu i siarad Saesneg - achub eneidiau oedd y nod, nid achub yr iaith. Yn y cyfamser, yn Iwerddon a’r Alban oedden nhw’n benderfynol o ddysgu'r bobol oedd yn siarad Gwyddeleg a Gaeleg i ddarllen drwy gyfrwng y Saesneg, a oedd yn fethiant am resymau amlwg. Cyn bo hir mabwysiadwyd technegau synnwyr cyffredin y Cymry, ac yn ôl academyddion heb yr ysgolion rhain mae’n debygol y byddai’r ieithoedd Celtaidd wedi marw’n llwyr.

Efallai mai prin yw’r esiamplau o’r ieithoedd Celtaidd yn cydweithio er eu budd nhw i gyd. Wedi’r cwbl, er eu bod nhw’n brwydro’r un brwydrau maen nhw’n gwneud hynny ar feysydd gwahanol. Does dim llawer all Cymro Cymraeg o Benrhiwllan ei wneud i hybu Gaeleg yn Aberdeen, tu hwnt i symud i fyw a dysgu’r iaith.

Beth bynnag am hynny, rydw i wedi bod yn meddwl am ffyrdd y gellid defnyddio technoleg i helpu bob un o’r ieithoedd yma (heblaw am anfon darllenwyr i'ch blogiau eich gilydd). Un maes ydw i’n meddwl y byddai yn bosib gwneud hynny ydi wrth rannu newyddion ar y we. Cymerwch er enghraifft gwefan Golwg 360 - mae’n wasanaeth sydd ar gael yn y Gymraeg, ond ddim yn yr ieithoedd Celtaidd eraill. Mae gan y BBC wefan newyddion Gaeleg ond hyd y gwelaf i ryw hanner dwsin o straeon newydd sydd arno bob wythnos, a does dim byd Cernyweg. Mae’r ddarpariaeth Gwyddeleg yn well ond ddim yn wych. Yr ateb ar yr olwg gyntaf fyddai sefydlu cwmnïoedd fel Golwg 360 sy’n darparu gwasanaeth newyddion yn yr ieithoedd Celtaidd eraill.

Ond yn hytrach na dyblygu’r gost drwy sefydlu gwasanaethau newyddion unigol ym mhob iaith, beth am sefydlu un gwasanaeth newyddion fyddai yn darparu newyddion ym mhob iaith Geltaidd? Wedi’r cwbl, mae llawer o gostau cwmni yn mynd ar bethau fyddai yn rhaid eu dyblygu wrth sefydlu cwmnïoedd ar wahân - cost creu a chynnal a chadw gwefan, cost lluniau, cost porth newyddion Prydeinig a rhyngwladol fel PA neu Reuters, cost cyfarwyddwr, cost cyfrifydd, cost person marchnata, cost person hysbysebu, cwmni TG i edrych ar ôl cyfrifiaduron a rhwydwaith mewnol y cwmni, ayyb. Yn oes y we, efallai na fyddai hyd yn oed angen swyddfa ganolog i bawb.

Yn amlwg fe fyddai angen dau neu dri newyddiadurwr i bob un o’r ieithoedd dan sylw. Ond hyd yn oed wedyn fe fyddai modd osgoi dyblygu gwaith. Er enghraifft, pe bai newyddiadurwr yn ysgrifennu adroddiad yn Gymraeg am stori Brydeinig, gellir defnyddio’r un ffeithiau yn y stori Gaeleg. Pe bai’r newyddiadurwr Gaeleg yn ysgrifennu stori am annibyniaeth yn yr Alban, fe fyddai newyddiadurwyr yr ieithoedd eraill yn elwa ar ei arbenigedd a’i waith ymchwiliadol wrth lunio’r straeon Cymraeg, Gwyddeleg, ayyb.

Dw i’n weddol sicr y byddai sefydlu un gwasanaeth amlieithog yn haneru’r gost o greu gwasanaethau newyddion unigol ar gyfer bob iaith Geltaidd wahanol.

Unrhyw syniadau eraill sut y gallai’r ieithoedd gwahanol helpu ei gilydd?

Yr Argraff Gyntaf ar Kindle!

Wrth bori siop Amazon heddiw sylwais fod Yr Argraff Gyntaf, yn ogystal â sawl nofel arall gan y Lolfa, bellach ar gael ar y Kindle! Wyddwn i ddim pryd y digwyddodd hyn ond mae’n sicr yn gam cyffrous ymlaen i’r cyfrwng, ac mae’n anrhydedd gweld fy nofel i ymysg y cyntaf sydd ar werth yno.

Mae’r llyfrau i gyd ar gael i’w prynu fan hyn.

Digwydd bod rydw i newydd gael tocyn £50 i’w wario ar y Kindle, a bydd rhai o’r llyfrau Cymraeg uchod yn sicr ar dop y rhestr! Fe fuodd Euron Griffith draw yn darllen rhan o’i nofel Dyn Pob Un i ni ym Mhrifysgol Bangor ac roedd yn ddoniol iawn ac yn sicr werth ei brynu.

Yn anffodus ni fyddaf yn prynu e-lyfr Yr Alarch Du... am fy mod i newydd brynu copi caled o’r siop!

Asgwrn cefn

Bwlch yr Oerddrws

“The shortest distance between two points is under construction” – Noelie Altito

Cyn parhau, dyma rybudd bach - rydw i’n ddyn sy’n hoff o freuddwydio am brosiectau mawr. Mewn bywyd arall efallai mai fi oedd yn gyfrifol am gomisiynu Mur Mawr Tseina, neu’r pyramidiau. Ond yn wahanol i’r prosiectau epig, ond diwerth, rheini, dw i’n credu fod y prosiect hwn yn un dra phwysig i Gymru.

Rydw i’n credu ei fod yn hanfodol adeiladu ffordd o safon rhwng de a gogledd Cymru. Na, dydw i ddim am ddadlau fod angen traffordd. Fe fyddai ffordd unffrwd â digon o le i oddiweddyd lorïau Mansel Davies yn gwneud y tro mewn ambell i fan arbennig o gul. Ond fe ddylai 95% o’r ffordd rhwng de a gogledd Cymru fod yn ffordd ddeuol, o leiaf.

Mae Cymru ymhell ar ei hol hi o’i gymharu â gwledydd eraill o ran cysylltiadau trafnidiaeth. Mae’r ffyrdd o’r gorllewin i’r dwyrain yn weddol ar y cyfan (yr M4 a’r A55). Ond mae unrhyw un sy’n anelu trwyn y car am y gogledd neu’r de yn mynd i fod yn gweithio’n galed. Mae’r llwybrau defaid yma’n perthyn i’r ganrif ddiwethaf. Maen nhw’n gul ac yn droellog. O ystyried natur amaethyddol y rhan fwyaf o ganolbarth Cymru mae hynny’n gyfuniad ofnadwy, am ei fod bron a bod yn amhosib pasio tractor neu drelar Ifor Williams. Mae hynny’n ychwanegu oedi pellach at daith sydd eisoes yn un hir a llafurus.

Dros y dyddiau diwethaf rydyn ni wedi cael cip ar gynlluniau trafnidiaeth rhai o wledydd eraill Ynysoedd Prydain. Mae Llywodraeth San Steffan yn bwriadu adeiladu rheilffordd newydd £32bn rhwng Llundain a Birmingham – gan gynnwys twnnel £500 er mwyn bodloni Aelod Seneddol Chesham & Amersham (ac Ysgrifennydd Cymru) Cheryl Gillan.

Mae Llywodraeth yr Alban newydd ddatgelu cynllun £12.8 biliwn sy’n cynnwys gwaith i wella rhwydwaith ffyrdd y wlad. Mae’r cynlluniau yn cynnwys gwneud ffyrdd yr A9 a’r A96 yn ffyrdd deuol. Mae’r A96 yn mynd o Inverness i Aberdeen, a’r A9 yn mynd o Perth i fyny drwy fynyddoedd y gogledd i Inverness. Dyw’r ffyrdd yma ddim yn cysylltu cymunedau mwy na rhai gogledd a de Cymru. Maen nhw’n mynd drwy dirwedd hyd yn oed yn fwy mynyddig nag Eryri. Ac mae arweinwyr busnes wedi croesawu’r cynlluniau yn wresog.

Beth am gymharu’r cynlluniau beiddgar rhain â chynlluniau trafnidiaeth Llywodraeth Cymru, a ddatgelwyd ddoe? “Gosod un camera cylch cyfyng ar yr A465 yng Nghwm Clydach, gwella’r groesfan ar yr A458 yn y Trallwng, a rhoi rheilins newydd ar y bont droed ger y rheilffordd ar yr A487 ym Machynlleth.” Uchafbwynt y cynllun £13m fydd ailddatblygu cylchfan Abercynon. Maen nhw’n gobeithio y bydd y prosiectau uchelgeisiol yma wedi eu cwblhau erbyn 2014. Unwaith eto ceir pwyslais ar wella'r cysylltiadau rhwng y gorllewin a'r dwyrain.

A bod yn deg, roedd ymdrech lew yn ystod tymor y Senedd ddiwethaf i wella’r cysylltiadau ffyrdd rhwng de a gogledd Cymru. Mae gennym ni ffordd osgoi newydd yn Llandysul a Phorthmadog, ac mae yna waith wedi ei wneud ar ledu maint y ffordd ger Machynlleth. Mae’n debyg mai dylanwad Ieuan Wyn Jones yn yr Adran Drafnidiaeth oedd hyn. Roedd y galw am y newidiadau hyn yn amlwg, ac fe ddylai’r gwaith fod wedi ei wneud degawdau yn ôl. Serch hynny cafodd IWJ ei feirniadu’n hallt gan Bwyllgor Cyllid Cynulliad Cenedlaethol Cymru am beidio â chanolbwyntio ar wella’r cysylltiadau rhwng y gorllewin a’r dwyrain yn lle. Doedd ffyrdd o’r de i’r gogledd yn “ateb anghenion defnyddwyr,” medden nhw.

I ryw raddau rydw i’n deall eu pwynt nhw, ac yn deall pam fod pwyslais ar wella’r ffyrdd rhwng gorllewin a dwyrain Cymru. Wedi’r cwbl, mae Lloegr yn wlad gyfoethocach na Chymru ac mae’r rhan fwyaf o fusnesau sy’n seiliedig yng Nghymru yn gweithredu dros Glawdd Offa.  Ond beth am feddwl ‘y tu allan i’r bocs’ am eiliad.

Os nad oes ffyrdd o safon yn mynd o’r gogledd i’r de, oes yna unrhyw syndod fod yr holl draffig, a’r holl fusnes, yn llifo o’r gorllewin i’r dwyrain? Fe fyddai yn amhosib cynnal busnes o, dweud, Aberystwyth, sy’n gwasanaethu Abertawe a Llandudno. Dyw’r ffyrdd ddim yn ddigon da. Yng Nghymru mae gennym ni lawer iawn o bobol yn byw yn y gogledd, a llawer iawn yn byw yn y de, a phentrefi a threfi marchnad ar wasgar yn y difethwch rhwng y ddau begwn. Mae yna fusnesau yn nhrefi’r canolbarth, ond rhai bach ydyn nhw ar y cyfan sy’n gwasanaethu anghenion y cymunedau o’u cwmpas yn unig. Pe bai yna rwydwaith ffyrdd o safon yn mynd drwy’r canolbarth fe fyddai modd ehangu potensial economaidd y trefi yma a sefydlu busnesau sy’n gwasanaethu anghenion Cymru gyfan yn hytrach na’r gogledd, neu’r de, neu’r pentrefi lleol yn y canolbarth, yn unig.

Mae’r ddadl nad oes galw am ffordd o safon drwy ganol Cymru yn Catch-22, felly. Byddai ffordd yn creu’r galw. Wele’r llun isod o’r M25 yn 1983 ac yna yn 2009:

Mae busnesau a chymunedau cyfan yn bodoli heddiw oherwydd fod yr M25, a traffyrdd tebyg, wedi creu’r galw. Yng Nghymru rhaid disgwyl nes bod ceir a loriau yn tagu canol trefi cyn ystyried adeiladu ffordd osgoi.

Yn ogystal â dadl economaidd mae yna ddadl genedlaetholgar o blaid adeiladu ffordd o dde i ogledd Cymru. Er gwaethaf datganoli mae’n parhau yn wir fod cysylltiadau cryfach gan ogledd Cymru â dinasoedd y tu hwnt i’r ffin yn Lloegr na sydd â dinasoedd y de. Dywed sawl un mai ‘Lerpwl yw prifddinas gogledd Cymru’. Mae’r un peth yn wir am dde Cymru a dinasoedd ar hyd yr M4 i Lundain. Mae’r map uchod, sy’n dangos daearyddiaeth galwadau ffôn Ynysoedd Prydain, yn awgrymu hyn yn gryf:

Er gwaethaf canlyniad y refferendwm ym mis Mai sy’n awgrymu fod Cymru gyfan bellach yn cefnogi’r Cynulliad Cenedlaethol, rydyn ni’n parhau yn wlad ranedig. Serch hynny does yna ddim unrhyw wahaniaeth mawr rhwng y ‘gogs’ a’r ‘hwntws’. A dweud y gwir yn ddiwylliannol rydw ‘n credu bod fwy o wahaniaeth rhwng gorllewin a dwyrain Cymru na’r de a’r gogledd. Y broblem sydd wrth wraidd y diffyg cydlynrwydd cenedlaethol yma yw bod y ffyrdd rhwng y de a’r gogledd yn rhai ofnadwy o wael. Fyddai neb o Gaernarfon yn ystyried pigo i lawr i Gaerdydd i wneud ei siopa yn hytrach na Chaer neu Lerpwl, oherwydd bod cyrraedd yno’n gymaint o frwydr. Fe fyddai ffordd ddeuol rhwng y de a’r gogledd yn gwneud mwy i sicrhau fod ‘Cymru’n Un’ nag unrhyw gytundeb gwleidyddol.

Raid ystyried y gost o adeiladu ffordd o’r fath, a does dim amheuaeth y byddai’r gost yn uchel. Mae pob milltir o ffordd ddeuol yn costio £16.2 miliwn i’w adeiladu. Petai Lywodraeth Cymru yn penderfynu ar y dewis ceidwadol a throi'r A470 yn ffordd ddeuol, fe fyddai yn costio tua £2.5 biliwn i wneud hynny. Mae hynny’n lawer iawn o arian, ond ni fyddai angen ei dalu mewn un swm. Petai’r llywodraeth yn targedu cwblhau’r gwaith tua 2025 (yr un pryd ag y mae Llywodraeth yr Alban yn bwriadu cwblhau eu ffordd ddeuol nhw o Perth i Inverness), fe fyddai’r gost yn fawr ond yn ddigon ymarferol. Wedi’r cwbl, mae’r Alban newydd gyhoeddi eu bod nhw am wario £12.8 biliwn ar wella isadeiledd y wlad, a Llywodraeth San Steffan am wario £32 biliwn ar arbed ugain munud ar y siwrne trên o Firmingham i Lundain, felly pam na ddylai Cymru wario arian tebyg ar wella ei ffyrdd? Fe fyddai yn well ddefnydd o arian y trethdalwr na'r awyren o Gaerdydd i Ynys Môn, yn sicr.

Un gwrthwynebiad arall yr ydw i’n ei glywed droeon wrth ddadlau fod angen gwella trafnidiaeth ffyrdd Cymru yw nad oes modd gwneud hyn oherwydd bod Cymru’n wlad fynyddig. Mae’r ffyrdd fel y maen nhw, yn gul ac yn droellog, am nad oes modd iddynt fod fel arall. Platiau tectonig a rhewlifau o filoedd o flynyddoedd yn ôl sy’n penderfynu eu cwrs. Mae hyn yn lol. Wrth adeiladu ffyrdd mae’n rhaid addasu’r tirwedd. Pryd oedd y tro diwethaf i chi fod ar draffordd, neu hyd yn oed ffordd ddeuol, sydd ar yr un lefel a’r dirwedd o’i amgylch? Dydyn nhw ddim yn mynd i fyny ac i lawr gydag ymdoniad y tir na chwaith yn gwyro i bob cyfeiriad er mwyn osgoi ryw fryncyn neu ei gilydd. Mae hyd yn oed y llwybrau defaid sy’n dringo i fyny mynyddoedd y gogledd wedi eu torri o’r clogwyni gan ddyn. Gyda jac codi baw a digon o amser gellid gosod traffordd i fyny’r Wyddfa. (Dydw i ddim yn argymell hyn wrth gwrs).

Mae diogelwch yn ddadl arall o blaid adeiladu ffordd o safon o de i ogledd Cymru. Mae’r A470, â’i gyfuniad eclectig o heolydd syth a throellog yn fwy peryg o lawer na ffordd ddeuol ‘undonog’. Mae’r map yma gan y BBC sy’n dangos lleoliad pob marwolaeth ar y ffyrdd rhwng 1999 a 2010 yn awgrymu’n gryf fod nifer anghymesur yn digwydd ar ffyrdd cefn gwlad troellog.

Rydw i wedi galw’r blog yma yn ‘asgwrn cefn’ am ddau reswm. Yn gyntaf am fy mod i’n credu y byddai’r ffordd ddeuol yn fath o ‘asgwrn cefn’ fyddai yn cryfhau Cymru. Ac yn ail oherwydd y byddai angen rhywfaint o asgwrn cefn ar Lywodraeth Cymru i’w gomisiynu!

Os nad ydych chi eisoes wedi eich argyhoeddi, dyma rai traffyrdd llawer mwy uchelgeisiol o bob cwr o'r byd: Traffordd 1 Awstralia, Traffordd Traws-Siberia, a Thraffordd Traws-Canada.

Llwybr y ffordd

Y dewis mwyaf amlwg i Lywodraeth Cymru fyddai adeiladu ffordd ddeuol ar hyd llwybr presennol yr A470. Byddai yn rhai adeiladu ffyrdd osgoi o amgylch ambell i dref wrth gwrs. Ond byddai hyn yn darparu llwybr gweddol hwylus o Gaerdydd i Landudno. Fe fyddwn i’n ddigon hapus â hyn.

Mae’r cynlluniau eraill ychydig yn fwy uchelgeisiol, ac yn golygu creu ffordd gyfan gwbl newydd. Yn hytrach na mynd drwy dir uchel gogledd Cymru fe fyddai yn cymryd mantais o’r tir isel ar yr arfordir er mwyn creu llwybr uniongyrchol o’r de ddwyrain i’r gogledd orllewin.

Fe fyddai’r cynllun yma’n siŵr o fod yn un dadleuol am ei fod yn golygu adeiladu pont ar draws tri aber ar hyd arfordir y gorllewin. Ond rhaid cofio fod pontydd eisoes yn bodoli ar hyd dau o’r aberoedd hyn. Mae pont ffordd (cul iawn) a thrên yn croesi’r dyfroedd rhwng Penrhyndeudraeth a Thalsarnau ac mae pont trên yn croesi’r aber rhwng y Bermo a Llwyngwril. Byddai croesi’r aberoedd hyn yn golygu fod ffordd llawer mwy uniongyrchol o Aberystwyth i Borthmadog, a gelir gwneud y ffordd o Borthmadog i Fangor yn ffordd ddeuol gan gysylltu â ffordd ddeuol yr A55, gan ychwanegu ffordd osgoi ar gyrion Caernarfon.

Elfen ddadleuon arall yn y cynllun yma yw y byddai yn golygu croesi ‘Anialwch Cymru’ yn y canolbarth. O ystyried fod yr anialwch hwn ar fin gael ei hagru gan filoedd o dyrbinau gwynt beth bynnag, efallai na fyddai un ffordd ddeuol ar ei draws yn gwneud cymaint â hynny o wahaniaeth i naws y lle. Serch hynny mae yna drydydd opsiwn ar gael:

Mae’r cynllun yma i bob pwrpas yn cysylltu diwedd ffordd ddeuol yr A48, ffordd ddeuol sy’n estyniad o’r M4, â dechrau’r A55 ym Mangor. Fe fyddai hefyd yn creu ffordd osgoi i Lambed ac Aberystwyth.

Dim ond syniadau yw’r rhain er mwyn sbarduno trafodaeth wrth gwrs a petai'r cynlluniau i adeiladu ffordd ddeuol yn cael eu dilysu dw i’n siŵr y byddai llwybrau amgen yn cael eu cynnig!

O.N. Os rhoi'r pwyslais ar ffyrdd o'r dwyrain i'r gorllewin, pam ddim creu ffordd o safon o Aberystwyth a chanolbarth Cymru i'r ail ddinas fwyaf ym Mhrydain, sef Birmingham? Ar ôl gorffen y ffordd o’r de i’r gogledd, fe ddylai hyn fod yn flaenoriaeth!